Nowotwory układu moczowego – przyczyny, objawy, leczenie

Nowotwory układu moczowego stanowią 25% wszystkich guzów złośliwych w Polsce (naukawpolsce.pl, 2017). Głównie dotyczy to raka pęcherza, którego diagnoza w późnym stadium skraca życie do 2-3 lat, co nie oznacza, że inne rodzaje są mniej niebezpieczne.

Jakie są nowotwory układu moczowego?

Do nowotworów układu moczowego zaliczamy guzy zlokalizowane w:

nerkach – zdecydowana większość przypadków raka nerki (ok. 90%) to złośliwy rak nerkowokomórkowy (RCC), który w Polsce dotyka ponad 5 tys. osób rocznie. Stanowi to ok. 3% wszystkich zachorowań na nowotwory złośliwe (onkologia.gov.pl, 2018);
pęcherzu moczowym – diagnozuje się je ponad 7 200 razy rocznie, głównie u osób starszych, a w 76% u mężczyzn (onkologia.gov.pl, 2025). Najczęściej rozwijają się z nabłonka wyściełającego drogi moczowe (tzw. rak urotelialny). Znacznie rzadziej rozprzestrzeniają się w warstwie mięśniowej, a nawet głębiej. Te ostatnie typy szybciej rosną i mają większą skłonność do rozsiewania się, przez co rokowanie słabnie (American Cancer Society, 2024);
moczowodzie i miedniczce nerkowej – nowotwory moczowodu i górnych dróg moczowych stanowią tylko 5-10% wszystkich guzów układu moczowego (onkologia.org.pl). Zwykle mają ten sam typ histologiczny, co rak pęcherza moczowego, ale są znacznie później wykrywane;
cewce moczowej – należą do najrzadszych nowotworów urologicznych. Chociaż kobiety mają krótszą cewkę niż mężczyźni, to właśnie u nich rak rozwija się 4-razy częściej i stanowi 1% wszystkich nowotworów układu moczowo-płciowego u kobiet (onkologia.org.pl).

Rak układu moczowego – przyczyny

Powszechnie wiadomo, że do rozwoju raka (w tym układu moczowego) przyczyniają się predyspozycje genetyczne, a także inne zespoły dziedziczne np. zespół von Hippel-Lindau czy stwardnienie guzowate. Jednak geny to nie wszystko. Wiele badań dowiodło, że do kluczowych czynników ryzyka należą:

palenie tytoniu, które, jak się szacuje, odpowiada aż za 50% przypadków raka pęcherza i praktycznie za 1/3 nowotworów nerki (Jastrzębski, 2021);
długotrwała ekspozycja na związki chemiczne o działaniu rakotwórczym;
konsekwencje niewłaściwego stylu życia, co prowadzi do chorób metabolicznych, otyłości czy nadciśnienia tętniczego;
przewlekłe stany zapalne i infekcje układu moczowego, np. u osób długo cewnikowanych.

Nowotwór układu moczowego – objawy

Jakie są objawy raka układu moczowego? Wiele zależy od umiejscowienia guza oraz stopnia zaawansowania choroby. Istnieje jednak pewien wspólny symptom – krwiomocz, czyli obecność krwi w moczu. Mocz może mieć zabarwienie czerwone lub brunatne, co pojawia się nagle albo epizodycznie. Z czasem dochodzą inne dolegliwości, takie jak problemy z oddawaniem moczu lub ból w okolicy lędźwiowej. Już pierwszy krwiomocz powinien jednak skłonić do konsultacji medycznej i szukania przyczyny tej nieprawidłowości.

Nowotwory układu moczowego – diagnostyka

Diagnostykę dolegliwości układu moczowego należy rozpocząć u lekarza rodzinnego, który wystawia skierowanie do urologa. Jest to specjalista zajmujący się oceną narządów moczowych pod kątem nowotworów (we współpracy z onkologiem). W tym celu urolog przeprowadza dokładny wywiad oraz wykonuje badanie fizykalne (również per rectum u mężczyzn, by ocenić stan prostaty). Zleca też dodatkowe badania:

ogólne badanie moczu, w którym można dostrzec obecność krwi (nawet śladowy, niewidoczny gołym okiem krwinkomocz) i inne nieprawidłowości, m.in. podwyższony poziom białka czy obecność komórek atypowych;
USG układu moczowego.

Jednak ultrasonografia nie zawsze wykrywa małe lub płaskie zmiany, zwłaszcza w pęcherzu. Dlatego, jeśli objawy budzą podejrzenia, konieczna jest dalsza diagnostyka.

Cytologia moczu, którą zaleca się u pacjenta z niewyjaśnionym krwiomoczem lub innymi podejrzanymi objawami. Komórki nowotworowe złuszczające się z wyściółki dróg moczowych, obecne w próbce, sugerują rozwój guza urotelialnego. Trzeba jednak pamiętać, że ujemny wynik cytologii nie wyklucza nowotworu.
Inne badania obrazowe, w tym przede wszystkim tomografia komputerowa jamy brzusznej i miednicy z kontrastem, w fazie urograficznej. Bardzo dokładnie uwidacznia nawet kilkumilimetrowe zmiany we wszystkich narządach. Rezonans magnetyczny stosuje się u osób, które nie mogą otrzymać kontrastu jodowego lub wymagają dokładnej oceny miejscowego zaawansowania guza. Ponadto wykonuje się RTG innych części ciała w celu wykrycia przerzutów.
Cystoskopia lub uretroskopia, czyli oglądanie wnętrza narządów układu moczowego za pośrednictwem wprowadzonego przez cewkę moczową urządzenia z kamerą (w znieczuleniu miejscowym). Jeśli lekarz zobaczy podejrzaną zmianę (guz, narośl, owrzodzenie), pobiera wycinki biopsji lub od razu przystępuje do jej usunięcia.

W niektórych przypadkach w diagnostyce nowotworów nerki stosuje się biopsję gruboigłową. Jednak gdy obraz radiologiczny wyraźnie sugeruje zmianę nowotworową, pacjenta od razu kieruje się na operację. Usunięty fragment tkanki oddaje się do badań histopatologicznych, aby potwierdzić rozpoznanie.

Leczenie nowotworów układu moczowego

Leczenie wszystkich nowotworów układu moczowego opiera się na podobnych zasadach. O wyborze metody decyduje przede wszystkim stopień zaawansowania choroby, lokalizacja guza, jego typ histopatologiczny oraz ogólny stan pacjenta. Proces terapeutyczny prowadzi zespół wielodyscyplinarny, w którym kluczową rolę odgrywa urolog, wspierany przez onkologa klinicznego i – w wybranych sytuacjach – radioterapeutę. W ramach terapii stosuje się:

zabieg chirurgiczny, którego celem jest całkowite usunięcie nowotworu wraz z marginesem zdrowych tkanek, co daje największą szansę trwałego wyleczenia choroby. Operację zazwyczaj wykonuje się małoinwazyjnymi metodami, np. laparoskopowo, co pozwala pacjentom szybko wracać do codziennej aktywności;
chemioterapię systemową w celu zmniejszenia ryzyka nawrotu, leczenia choroby rozsianej lub spowolnienia jej postępu;
radioterapię, która znajduje zastosowanie u pacjentów niekwalifikujących się do operacji. Odgrywa istotną rolę w leczeniu paliatywnym, aby zmniejszyć ból, ograniczyć krwawienia z dróg moczowych i łagodzić objawy wynikające z przerzutów.

Guz układu moczowego – jak zapobiec?

Metody naturalne i domowe mogą stanowić jedynie dodatek wspomagający leczenie onkologiczne guzów układu moczowego. W kontekście profilaktyki nowotworów ich skuteczność może być jednak znacząca.

Przykładowo, zdrowa dieta i odpowiednie nawodnienie pomagają dbać o ochronę komórek i „czystość” systemu moczowego, a przez to pośrednio zmniejszają częstość rozwoju niebezpiecznych zmian.
Kolejnym czynnikiem bezpośrednio ograniczającym ryzyko rozwoju raka układu moczowego jest rzucenie palenia. Eksperci, w tym Ministerstwo Zdrowia, podają, że już po 4 latach od zaprzestania palenia ryzyko pojawienia się zmian nowotworowych pęcherza „spada o 40%, a po 25 latach jest o 60% niższe i zbliża się do poziomu osób niepalących” (https://onkologia.pacjent.gov.pl/pl/kompendium-chorob-nowotworowych/pecherz-moczowy). W innym opracowaniu można z kolei przeczytać, że rzucenie nałogu nawet po „rozpoznaniu raka nerkowokomórkowego wiąże się z 50% redukcją ryzyka zgonu i 56% redukcją ryzyka progresji choroby” (https://onkologia.pacjent.gov.pl/pl/kompendium-chorob-nowotworowych/pecherz-moczowy/epidemiologia).
Nie bez znaczenia jest też regularna aktywność fizyczna. 11-letnie badanie 1,44 miliona osób wykazało, że ćwiczenia fizyczne zmniejszyły ryzyko rozwoju 13 nowotworów, w tym raka nerki o 23% oraz raka pęcherza o 13% (actionkidneycancer.org, 2016).

Guz układu moczowego – podsumowanie

Nowotwory układu moczowego należą do dość częstych chorób. Choć stanowią zróżnicowane schorzenia, w każdym przypadku pierwszym sygnałem alarmowym jest obecność krwi w moczu. Profilaktykę, czyli zdrowy, higieniczny tryb życia, należy natomiast traktować0 priorytetowo – i przez pacjentów, i przez lekarzy.

Bibliografia