Podwyższone PSA – co może oznaczać? Normy i rozpoznanie choroby

Co wpływa na wzrost poziomu PSA?

PSA, czyli swoisty antygen sterczowy, nie jest białkiem produkowanym tylko przez komórki nowotworowe. To bardzo ważny składnik nasienia wytwarzany przez komórki nabłonkowe gruczołu prostaty. Sprawia, że po wytrysku ejakulat staje się rzadszy, a plemniki – bardziej ruchliwe.

Do krwi, z której wykonuje się badanie PSA, trafia tylko niewielka część ogólnej ilości tego białka. Jego poziom pozostaje kwestią indywidualną, ponieważ u mężczyzn mogą występować drobne, naturalne różnice w DNA w obrębie genu KLK3, który „decyduje” o tym, ile ma zostać wytworzone PSA i ile ma trafić potem do krwi.
Od genów zależy też wielkość prostaty – a im więcej komórek nabłonkowych, tym większa produkcja i wyższy poziom PSA w osoczu.
Poza tym u każdego mężczyzny gruczoł ten powiększa się wraz z wiekiem.

Może to oznaczać, że teoretycznie podwyższone PSA to prawidłowy wynik PSA dla danego mężczyzny. Co więcej, gruczoł krokowy niekiedy tymczasowo powiększa się w związku z:

ejakulacją;
intensywnym wysiłkiem;
jazdą na rowerze;
przeprowadzonymi niedawno procedurami urologicznymi..

Oczywiście wzrasta wówczas też stężenie PSA we krwi, ale nie ma to nic wspólnego z rozwojem raka.

Więcej antygenu „ucieka” do krwi również wtedy, gdy zwiększa się przepuszczalność tkanek gruczołu,. Wskazuje to na stan zapalny stercza, zakażenia układu moczowego lub nieprawidłowe zatrzymanie moczu. Infekcja z gorączką może powodować wzrost PSA nawet powyżej 100 ng/ml, a normalizacja wyników zajmuje do roku [1]. Dlatego, aby zdiagnozować chorobę nowotworową, nie wystarczy stwierdzić podwyższonego PSA. Trzeba przede wszystkim wykluczyć wiele naturalnych i nabytych czynników wpływających na jego wzrost.

Badanie PSA – normy

Do oceny wyników badania często stosuje się wskaźniki zależne od wieku, bo to podstawowy i stały czynnik rozrostu gruczołu krokowego, a co za tym idzie – zwiększonego PSA. Normy ogólnie przyjęte w Polsce to:

40 – 49 lat: 0 – 2,5 ng/ml;
50 – 59 lat: 0 – 3,5 ng/ml;
60 – 69 lat: 0 – 4,5 ng/ml;
70– 79 lat: 0 – 6,5 ng/ml [2].

Wyniki PSA całkowite – norma

PSA całkowity to oznaczenie łącznej ilości PSA krążącego we krwi – frakcji wolnej związanej z białkami. Zazwyczaj wartość powyżej 4,0 ng/ml skłania lekarza do pogłębienia diagnostyki lub powtórzenia badania po 6 – 8 tygodniach [1,3].

PSA wolny – norma

PSA wolny (fPSA) to część PSA, która krąży we krwi niezwiązana z białkami. Ocenia się go tylko w relacji z PSA całkowitym, dlatego nie ma „prawidłowej” klinicznej normy.

Jaki wynik PSA jest niepokojący?

Oczywiście są to orientacyjne wartości, bo wynik może się różnić w zależności laboratorium i innych czynników, o których wspomniano wcześniej. Według Europejskiego Towarzystwa Urologicznego różnice te mogą sięgać 5% w zależności od metody pomiaru i aż 15% w przypadku cech wewnątrzosobniczych. Poza tym jako źródła błędów w oznaczeniu PSA wymienia się:

obsługę próbek – szczególnie w przypadku próbek odwirowanych, bo przy nich obowiązują określone harmonogramy stabilności;
wykonanie biopsji w ciągu miesiąca;
hipogonadyzm – produkcja PSA zależy od poziomu testosteronu, dlatego u mężczyzn z niskim poziomem testosteronu wartości PSA bywają zaniżone;
inhibitory 5α-reduktazy – obniżają poziom PSA o 50% [1].

Za niepokojący uznaje się wynik PSA, który:

przekracza zakres odpowiedni dla wieku;
rośnie w kolejnych badaniach;
współwystępuje z nieprawidłowym badaniem per rectum lub objawami ze strony układu moczowego.

Powód do niepokoju mają mężczyźni z obciążeniem dziedzicznym. Warto jednak podkreślić, że definiuje się je jako wystąpienie przynajmniej 3 przypadków raka prostaty w tej samej rodzinie (2, jeśli zostały zdiagnozowane przed 55 rokiem życia) lub jeśli pojawiły się w 3 kolejnych pokoleniach [1].

Podwyższone PSA a rozpoznanie nowotworu

W 2023 r. w Polsce rak gruczołu krokowego odpowiadał za 11,0% wszystkich zgonów nowotworowych u mężczyzn [4]. Komórki guza również produkują PSA i zwiększają przepuszczalność błon nabłonka, dlatego jak najbardziej nie wolno bagatelizować podwyższonego PSA. Jednak pojedyncze badanie nie powinno stanowić podstawy do onkologicznego rozpoznania, ponieważ może dawać zawyżony wynik, np. po wysiłku fizycznym lub fałszywie zaniżony.

Dlatego tak ważne, oprócz wywiadu, są inne badania. Przykładowo, badanie per rectum pozwala ocenić wielkość, konsystencję i powierzchnię prostaty. Twardy, nieregularny lub guzkowy gruczoł krokowy zwiększa podejrzenie raka, nawet jeśli PSA nie jest bardzo wysokie.

Wyniki PSA wolny i całkowity – normy

W przypadku prawidłowego badania per rectum, przy jednoczesnym PSA całkowitym w przedziale między 4 a 10 ng/ml, wykonuje się oznaczenie PSA wolnego, a następnie oblicza ich stosunek. Przyjmuje się, że fPSA/PSA poniżej 0,25 sugeruje obecność komórek nowotworowych i jest wyraźnym wskazaniem do wykonania rezonansu magnetycznego i biopsji [5].

Czy podwyższone PSA zwiększa ryzyko rozwoju raka prostaty?

To prawda, że podwyższone PSA może wynikać z łagodnego rozrostu stercza (tzw. BHP). Jednak Mayo Clinic pisze wprost, że powiększona prostata nie jest uznawana za czynnik zwiększający ryzyko zachorowania na raka prostaty i nie oznacza stanu przedrakowego [6].

Jak się przygotować do badania PSA?

Do oznaczenia poziomu PSA pobiera się krew, dlatego samo badanie nie wymaga złożonych przygotowań. Trzeba jednak ograniczyć czynniki, które mogą przejściowo podnieść wynik i utrudnić interpretację.

Najczęściej zaleca się unikanie ejakulacji oraz jazdy na rowerze przez 24 – 48 godzin przed badaniem, a także poinformowanie lekarza o przyjmowanych lekach i niedawnych procedurach urologicznych.
Warto też odłożyć badanie, jeśli pacjent ma objawy zakażenia układu moczowego, gorączkę, ból przy oddawaniu moczu lub świeżo przebyte zatrzymanie moczu.

Podwyższone PSA – podsumowanie

Podwyższone PSA jest sygnałem do sprawdzenia stanu prostaty, ale nie równa się zdiagnozowaniu nowotworu. Wynik może wzrosnąć przez łagodny rozrost prostaty, zapalenie, zakażenie, zatrzymanie moczu, aktywność seksualną, intensywny wysiłek, jazdę na rowerze lub zabiegi urologiczne. Znaczenie ma nie tylko sama wartość liczbowa, ale też wiele innych czynników – wiek pacjenta, poziom testosteronu, objawy, badanie per rectum, wynik PSA wolnego i całkowitego oraz ewentualne wyniki rezonansu magnetycznego i biopsji.

Bibliografia: