Nowotwory męskiego układu płciowego – rodzaje, diagnostyka i profilaktyka

Nowotwory męskiego układu płciowego, a zwłaszcza rak prostaty, zalicza się do najczęstszych i najgroźniejszych nowotworów w Polsce oraz na świecie. Szacuje się, że dotykają co najmniej 30% mężczyzn (NFZ, 2025). Sprawdź, czy da się im zapobiec!

Nowotwory męskiego układu płciowego to ogólne pojęcie obejmujące każdą nieprawidłową masę tkankową powstałą w wyniku niekontrolowanego podziału komórek na którymkolwiek z elementów układu rozrodczego mężczyzny. Oznacza to, że nie każda zmiana w obrębie jąder czy prostaty jest złośliwa (łagodne to np. tłuszczak, włókniak).

Z kolei rak to typ nowotworu złośliwego, który powstaje wyłącznie z komórek nabłonkowych, czyli z tkanek pokrywających powierzchnię ciała i narządów wewnętrznych. Do tej grupy należą m.in.:

Chociaż zmiany nowotworowe mogą też dotyczyć moszny, najądrza czy struktur powrózka nasiennego, ich udział w ogólnej liczbie nowotworów u mężczyzn jest minimalny, dlatego skupimy się na 3 głównych.

Rak prostaty jest obecnie najczęściej diagnozowanym nowotworem złośliwym u mężczyzn w Polsce. W 2022 r. rozpoznano ok. 21 tysięcy nowych przypadków, a jego udział w ogólnej liczbie wszystkich nowotworów męskich sięga ponad 23%. Jednocześnie – zaraz za rakiem płuc – stanowi główną przyczynę zgonów w tej grupie, osiągając odsetek 10,9% (onkologia.pacjent.gov.pl, 2025).

W ciągu ostatniej dekady liczba nowych rozpoznań raka prostaty w Polsce wzrosła o ponad 60%, co wynika zarówno ze starzenia się populacji, jak i częstszego wykonywania badań, zwłaszcza oznaczenia PSA (onkologia.pacjent.gov.pl, 2025). Trend ten potwierdzają też statystyki globalne. Według analizy z 2022 r. rak prostaty jest drugim najczęściej stwierdzanym nowotworem na świecie (ok. 1,5 mln przypadków) i piątym, jeśli chodzi o śmiertelność, prowadząc do ok. 400 tys. zgonów rocznie (Global Cancer Observatory, 2022).

Ministerstwo Zdrowia do głównych czynników ryzyka raka prostaty zalicza:

Rak jądra jest stosunkowo rzadkim nowotworem w całej populacji mężczyzn, ale jednocześnie najczęstszym nowotworem złośliwym w wieku 15 – 44 lata. Zmiany na jądrach stwierdza się u ok. 40% mężczyzn między 30. a 40. r.ż. (Raport „Nowotwory złośliwe w Polsce w 2022 roku”, 2025). W Polsce diagnozuje się go u ok. 1 200 mężczyzn, a na świecie u 72 tys. rocznie, przy czym śmiertelność utrzymuje się na poziomie 12,5%. Najważniejszymi znanymi czynnikami jego rozwoju są:

Dodatkowo przebycie raka jądra w przeszłości znacznie zwiększa prawdopodobieństwo jego rozwoju na drugim jądrze.

Rak prącia należy do najrzadziej występujących nowotworów złośliwych. W Polsce rozpoznaje się ok. 230 przypadków rocznie, a na świecie ponad 37 tys. (Wysocki, 2017). Nie oznacza to jednak, że nie jest niebezpieczny. W 2022 r. zmarło z jego powodu prawie 14 tys. mężczyzn na świecie (Global Cancer Observatory, 2022). W większości przypadków rozwija się w okolicy żołędzi, a w 20 – 35% przypadków na napletku.

Nowotwór prącia najczęściej dotyczy mężczyzn po 60. roku życia, choć może pojawić się również wcześniej, zwłaszcza w obecności dodatkowych czynników ryzyka, takich jak:

Objawy nowotworów męskich narządów płciowych zależą od lokalizacji guza. Można jednak wyróżnić kilka sygnałów alarmowych wspólnych dla większości z nich:

Polskie materiały edukacyjne podkreślają, że im wcześniej wykryje się guza, tym większa szansa na pełne wyleczenie i mniej agresywne leczenie. Dlatego należy zgłosić się do lekarza, jeżeli pojawią się:

Dotyczy to zwłaszcza mężczyzn po 50. roku życia. Pierwszym kontaktem dla większości pacjentów jest lekarz podstawowej opieki zdrowotnej, który na podstawie wywiadu i badania fizykalnego może zlecić podstawową diagnostykę (np. morfologia, badanie ogólne moczu, PSA) oraz wystawić skierowanie do innego specjalisty, np. urologa (do onkologa nie potrzeba skierowania).

Kluczowymi badaniami w diagnozowaniu każdego rodzaju nowotworu pozostają:

Dodatkowo dla oceny zaawansowania choroby wykonuje się USG lub tomografię okolic pachwin i miednicy (w celu oceny węzłów chłonnych), a niekiedy również badania ogólnoustrojowe (w poszukiwaniu przerzutów odległych).

Leczenie nowotworów męskiego układu płciowego w Polsce prowadzone jest głównie przez zespoły urologiczno‑onkologiczne, a schemat postępowania zależy od typu nowotworu, stopnia zaawansowania i ogólnego stanu pacjenta. Podstawowe metody to:

W profilaktyce pierwotnej najważniejsze są czynniki związane ze zdrowym stylem życia – utrzymanie prawidłowej masy ciała poprzez zdrową dietę oraz regularną aktywność fizyczną. Dodatkowo liczne badania wyraźnie wskazują, że zaprzestanie palenia papierosów oraz ograniczenie spożycia alkoholu znacznie zmniejszają ryzyko rozwoju zmian nowotworowych.

W kontekście nowotworów męskich narządów płciowych bardzo ważna jest też odpowiednia higiena oraz leczenie wszelkich stanów zapalnych w układzie moczowym. Ważną rolę odgrywa też szczepienie przeciw HPV, które w przypadku dzieci w wieku 9 – 14 lat jest darmowe w ramach programu szczepień ochronnych, a w przypadku dorosłych – częściowo refundowane (dotyczy wybranych preparatów).

W skład profilaktyki wchodzą też regularne:

Chociaż czynności te nie zapobiegną rozwojowi nowotworu, pomagają w jego wczesnym wykryciu, a to często decyduje o przeżyciu. Przykładowo pewna analiza pokazuje, że zdiagnozowanie nowotworu we wczesnym stadium zwiększa przeżywalność w okresie 5 lat o 27 pkt dla raka jądra i o 62 pkt procentowych dla raka prostaty (American Cancer Society, 2025; seer.cancer.gov).

Nowotwory męskich narządów płciowych – przede wszystkim rak prostaty, rak jądra i rak prącia – stanowią znaczącą część wszystkich nowotworów złośliwych w ogólnej populacji. Mimo dobrego rokowaniu przy wczesnym wykryciu i dostępu do badań przesiewowych cechuje je bardzo duża śmiertelność. Możliwe, że wynika to z nastawienia chorych, bo jak powiedział kierownik Kliniki Urologii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi: „Mężczyzna zgłasza się do lekarza, kiedy są już duże dolegliwości bólowe lub wtedy, kiedy żona go zmusi” (mp.pl, 2021). Być może jednak uda się zmienić tę druzgocącą statystykę.

Bibliografia